0 Текст 122.000 12.000 χabár mocʼór qӀʼ˳ébosdub. ʕalí ʕajšátlirak šijtʼámmul áʟmul χabár məcʼór qʼˤʷébostub || ʕalʲí ʕajʃálʲlʲərakʰ | ʃijtʼámmulʲ áʟʰmulʲ ||| Рассказ двенадцатый. Как к Али-Айшат пришли черти χabar mocʼor qӀʼ˳ebosdub ʕali ʕajšatlirak šijtʼammul aʟmul χabar mocʼor qӀʼ˳e -bos -du -b ʕali+ ʕajšat -li -ra -k šijtʼam -mul -mul story ten two -ORD1 -ATR -3 Ali Ajshat -OBL -CONT -LAT devil -PL(NOM) NPL.come -NMLZ 3 2 3 7.120 12.001 os ʕalí ʕajšát érdili, jámurmin qӀʼ˳éwu lo íwdili, os ʕabdúl mutʼállip, os ʕabdúl qʼahír. ˀos ʕalʲí ʕajʃátʰ érdəlʲi || jámurməN qʼˤʷéwu lʲo íwdəlʲi || ˀos ʕabdúlʲ mutʼalʲlʲíb || ˀos ʕabdúlʲ qʼaɦír ||| 1. Жила-была Али-Айшат, и было у нее два сына, один Абдул Муталиб, другой Абдул Кагир. os ʕali ʕajšat erdili, jamurmin qӀʼ˳ewu lo iwdili, os ʕabdul mutʼallip, os ʕabdul qʼahir. os ʕali+ ʕajšat e‹r›di -li jamu -r -mi -n qӀʼ˳e -wu lo i‹w›di -li os ʕabdul+ mutʼallip os ʕabdul+ qʼahir one Ali Ajshat(NOM) 2›be.PF -EVID that -2 -OBL -GEN two -1.R lad(NOM) 1›be.PF -EVID one Abdul Mutallib(NOM) one Abdul Qahir(NOM) 2 1 1 1 14.500 12.002 jémim ébdili lap ɬ̄áӀmat̄ib adámtil. jéməm ébdəlʲi | lʲapʰ ɬáˤːmətːəb ʔadámtʰilʲ ||| 2. Они были очень богатые люди. jemim ebdili lap ɬ̄aӀmat̄ib adamtil. jemim e‹b›di -li lap ɬ̄aӀma -t̄ -ib adam -til that.PL(NOM) HPL›be.PF -EVID very be.rich -ATR -ATR.PL person -PL 8 17.851 12.003 jámurmin édili ɬibíjbu qʼilí kamárt̄ut uχ. jámərmən édəlʲi | ɬibíjbə qʼəlʲí kʰəmártːətʰ ʔuχ ||| 3. Поле у нее засеивалось тридцатью мерами зерна. jamurmin edili ɬibijbu qʼili kamart̄ut uχ. jamu -r -mi -n edi -li ɬib -ijbu qʼili kam -ar -t̄u -t that -2 -OBL -GEN 4.be.PF -EVID three -3.EMPH measure(NOM) throw -SAY.IPF -ATR -4 field(NOM) 3 4 21.686 12.004 jámut as zaħmát édili adám ítʼukulla. jámətʰ ʔas zaħmátʰ édəlʲ(i) ʔaˤʲdáˤʲm ʔítʼəkʰulʲlʲa ||| 4. Обработать его было трудно, так как помощников у них не было. jamut as zaħmat edili adam itʼukulla. jamu -t a -s zaħmat edi -li adam i -tʼu -kul -l -a that -4 4.do -INF labour(NOM)? be.PF -EVID person(NOM) 4.be -NEG -NMLZ -OBL -IN(ESS) 4 8 24.668 12.005 jámut uχ éɬ̄as χӀeréš s̄̌umíj daqӀáli, qӀʼ˳etʼu lówu χír uwli. jámət ʔuχ éɬːas | χˤəréʃ ʃːumíj daqʰˤálʲi | qʼˤʷétʼu lʲówu χír ùːlʲi ||| 5. Пошла Али-Айшат со своими сыновьями вниз по реке на жатву. jamut eɬ̄as χӀereš s̄̌umij daqӀali, qӀʼ˳etʼu lowu χir uwli. jamu -t eɬ̄a -s χӀere s̄̌umij da -qӀa -li qӀʼ˳e -tʼu lo -wu χir+ uw -li that -4 field(NOM) 4.lay -INF Archi -EL downstream 2 -come.PF -EVID two -1.R lad(NOM) -and bring 1.DO.PF -EVID 4 4 1 30.049 12.006 éɬ̄uli jámut uχ, χat̄áqʼmi čʼem, márgi čʼem kélkan. ʔéɬːulʲi jámutʰ ʔuχ | χatːáqʼmə ʧʼèm, máˤʲrgi ʧʼèm kʰélʲkʰan ||| 6. Убирали они поле вплоть до сумерек. eɬ̄uli jamut uχ, χat̄aqʼmi čʼem, margi čʼem kelkan. eɬ̄ -u -li jamu -t χat̄aqʼmi+ čʼem margi+ čʼem ke -l -kan 4.lay -PF -EVID that -4 field(NOM) evening+ time(NOM) dusk+ time(NOM) become -INF -TEMP5 4 4 4 34.500 12.007 jémim lóburu duχáj óbqӀali, érχ̄uli ínžaru. jéməm lʲóbur(u) duχáj óbqʰˤalʲi | ʔérχːulʲ(i) ʔíːnʲʒəru ||| 7. Тогда сыновья пошли назад, а она осталась. jemim loburu duχaj obqӀali, erχ̄uli inžaru. jemim lobur -u duχaj o‹b›qӀa -li e‹r›χ̄u -li inž -aru that.PL lad.PL(NOM) -and upstream HPL›go.PF -CVB 2›stay.PF -EVID LOGOPH -2.R(NOM) (1) 38.695 12.008 jámur qʼárdili játma dóɬuma, qӀʼabáqӀʼurčen dī́qʼu árši. jámur qʼárdəlʲ(i) játʰmə | dóɬuma || qʼˤaˤbˤáˤqʼˤurʧʰen díːqʼə ʔáːrʃi ||| 8. Она сидела в верхнем хлеву для баранов и варила похлебку из муки. jamur qʼardili jatma doɬuma, qӀʼabaqӀʼurčen dīqʼu arši. jamu -r qʼa‹r›di -li jat -ma doɬum -a qӀʼabaqӀʼur -če -n dīqʼ -u a -r -ši that -2(NOM) 2›sit.down.PF -EVID on -IN(ESS) cowshed -IN(ESS) dumplings -OBL.PL -GEN soup(NOM) -and 4.do -IPF -CVB 3 NPL 4 43.479 12.009 qʼárdimak ját̄ik baqӀáli šijtʼámmulčen áӀri. qʼárdəməkʰ játːikʰ | bˤaˤqːˤáˤrʃ(i) ʃijtʼámməlʲʧʰen ʔˤaˤrˤíˤ ||| 9. К ней в верхний хлев пришла толпа чертей. qʼardimak jat̄ik baqӀali šijtʼammulčen aӀri. qʼa‹r›di -ma -k jat̄ik ba -qӀa -li šijtʼam -mul -če -n aӀri 2›sit.down.PF -CVB.LOC -LAT on.top -LAT 3 -come.PF -EVID devil -PL -OBL.PL -GEN troop 3 3 47.338 12.010 jámurmi, ʟʼinčʼás̄ érχdili, s̄itír ábčuli. jámərmə | ʟʼinʧʼásː èrχtəlʲ(i) | sitʰír àbʧʰulʲi ||| 10. Она испугалась и накинула крючок. jamurmi, ʟʼinčʼas̄ erχdili, s̄itir abčuli. jamu -r -mi ʟʼinčʼas̄ e‹r›χ -di -li s̄itir a‹b›č -u -li that -2 -OBL(ERG) afraid 2BURN -PF -CVB hook(NOM) 3›carry.out -PF -EVID 3 50.595 12.011 “ʕalí ʕajšát, daʟʼ dábɬa”,— bòli. “ʕalʲí ʕajʃátʰ | daˤʲʟʼ dáˤʲbɬə | bòlʲi ||| 12. «Али-Айшат, открой дверь»,— сказали черти. “ʕali ʕajšat, daʟʼ dabɬa”,— boli. ʕali+ ʕajšat daʟʼ dabɬa bo -li Ali Ajshat(NOM) door(NOM) open.IMP say.PF -EVID 2 4 53.146 12.012 “dábɬṑtʼu”,— bóli. dáˤʲbɬòːtʼə | bólʲi ||| 12. «Не открою». “dabɬōtʼu”,— boli. dabɬ -tʼu bo -li open -POT.NEG -NEG say.PF -EVID 54.746 12.013 ábt̄ili mac, šijtʼámmulčen ɬ̄anná daʟʼ dábɬuli. ʔábtːəlʲ(i) maʦʰ | ʃijtʰámməlʲʧʰen ɬːənná daʟʼ dábɬulʲi ||| 13. Тут чертовка просунула язык в щель и открыла дверь. abt̄ili mac, šijtʼammulčen ɬ̄anna daʟʼ dabɬuli. a‹b›t̄i -li mac šijtʼam -mul -če -n ɬ̄anna daʟʼ dabɬu -li 3›let.PF -CVB tongue(NOM) devil -PL -OBL.PL -GEN woman.OBL(ERG) door(NOM) open.PF -EVID 3 3 2 4 58.835 12.014 “ʕalí ʕajšát,— bóli,— lo as čʼéba”,— bóli. ʕalʲí ʕajʃátʰ | bòlʲi || lʲó ʔàs ʧʼéba | bòlʲi ||| 14. «Али-Айшат, пойдем принимать роды»,— сказали черти. “ʕali ʕajšat,— boli,— lo as čʼeba”,— boli. ʕali+ ʕajšat bo -li lo a -s čʼeba bo -li Ali Ajshat(NOM) say.PF -EVID child(NOM) 4.do -INF let's.go say.PF -EVID 2 4 62.079 12.015 órqӀali jámur, jémimmij órkali, šijtʼámmulčen ɬ̄annás lo as. ʔórqʰˤəlʲi jámur | jémimmij ʔórkʰalʲi || ʃijtʼamməlʲʧʰen ɬːənnás lʲo ʔas ||| 15. И они повели ее принимать роды у одной чертовки. orqӀali jamur, jemimmij orkali, šijtʼammulčen ɬ̄annas lo as. o‹r›qӀa -li jamu -r jemim -mij o‹r›ka -li šijtʼam -mul -če -n ɬ̄anna -s lo a -s 2›go.PF -EVID that -2 that.PL -OBL.PL(ERG) 2›take.away.PF -CVB devil -PL -OBL.PL -GEN woman.OBL -DAT child(NOM) 4.do -INF 3 2 4 67.221 12.016 “meʟlét̄ut uwémčʼiš, wit tálaħ,— bóli,— ɬ̄ennét̄ut uwémčʼiš, bólo tálaħ”,— bòli. məʟːétːutʰ ʔuwémʧʼiʃ | wit tálʲaħ bòlʲi || ɬːennétːətʰ ʔuwémʧʼiʃ | bolʲó tʰálʲaħ bòlʲi ||| 16. «Если будет мальчик, твое счастье,— сказали черти,— если девочка, наше счастье». “meʟlet̄ut uwemčʼiš, wit talaħ,— boli,— ɬ̄ennet̄ut uwemčʼiš, bolo talaħ”,— boli. meʟle -t̄u -t uw -emčʼiš wit talaħ bo -li ɬ̄enne -t̄u -t uw -emčʼiš b -olo talaħ bo -li male -ATR -4 4.do.PF -COND you.sg.GEN luck(NOM) say.PF -EVID female -ATR -4 4.do.PF -COND 3 -we.EXCL.GEN luck(NOM) say.PF -EVID 3 4 3 72.876 12.017 “bismílla”,— bòli, át̄ili kul, úwli meʟlét̄ut lo. “bismílʲlʲa bòlʲi | ʔátːəlʲ(i) kʰulʲ | úwlʲi məʟʰétːutʰ lʲo ||| 17. Помолившись, она приняла роды, оказался мальчик. “bismilla”,— boli, at̄ili kul, uwli meʟlet̄ut lo. bismilla bo -li at̄i -li kul uw -li meʟle -t̄u -t lo in.the.name.of.god say.PF -CVB 4.let.PF -EVID hand(NOM) 4.do.PF -EVID male -ATR -4 child(NOM) 4 4 76.985 12.018 “ʕalí ʕajšát,— bòli,— kummúl kummús qʼádqʼ˳i”,— bòli. ʕalʲí ʕajʃás bòlʲi, | kʰummúlʲ kʰummús qʼádʁʷə bòli ||| 18. «Али-Айшат, сядь поешь»,— сказали черти. “ʕali ʕajšat,— boli,— kummul kummus qʼadqʼ˳i”,— boli. ʕali+ ʕajšat bo -li kummul kummu -s qʼa‹d›qʼ˳i bo -li Ali Ajshat(NOM) say.PF -EVID food(NOM) eat -INF 2›sit.down(IMP) say.PF -EVID 2 4 81.082 12.019 jámur qʼárdili. jámər qʼárdəlʲi ||| 19-20. Она села, и ей подали бараний кал, кости, грибы. jamur qʼardili. jamu -r qʼa‹r›di -li that -2 2›sit.down.PF -EVID 82.755 12.020 jámurmis éɬ̄uli kʼurčʼúm, lékdu, dógilin qʼ˳íkdu. jámərməs éɬːulʲ(i) kʼurʧʼúm | lʲékʰtu | dógəlʲən qʼʷíkʰʲtu ||| jamurmis eɬ̄uli kʼurčʼum, lekdu, dogilin qʼ˳ikdu. jamu -r -mi -s eɬ̄ -u -li kʼurčʼ -um lek -du dogi -li -n qʼ˳ik -du that -2 -OBL -DAT NPL.lay -PF -EVID sheep.dung -PL(NOM) bone -PL(NOM) donkey -OBL -GEN mushroom -PL 4 4 3 (4) 86.958 12.021 jámurmi: “kunné”,— bóli. jámurmə kʰunné bòli ||| 21-22. Она засунула все это за пазуху и сказала: «Поела». jamurmi: “kunne”,— boli. jamu -r -mi kun -ne bo -li that -2 -OBL(ERG) eat -PF say.PF -EVID 88.804 12.022 jémim kʼázlaš ʟʼarā́ši át̄ili. jémim kʼázlʲəʃ ʟʼaraː́ʃ(i) étːəlʲi ||| Их из-платка вниз пустила. jemim kʼazlaš ʟʼarāši at̄ili. jemim kʼaz -l -a ʟʼarā -ši at̄i -li that.PL(NOM) shawl -OBL -IN -EL down -ALL NPL.let.PF -EVID 4 92.395 12.023 “ʕalí ʕajšát,— bòli,— wás̄atʼu ársi áčas kung basá”,— bòli. ʕalʲí ʕajʃátʰ bòlʲi | wásːətʼ(u) ʔárs(i) áʧːəs | kʰuŋg bəsá bòlʲi ||| 23. «Али-Айшат, подставь подол, чтобы тебе денег насыпать». “ʕali ʕajšat,— boli,— was̄atʼu arsi ačas kung basa”,— boli. ʕali+ ʕajšat bo -li wa -s̄ -atʼu arsi ača -s kung ba -s -a bo -li Ali Ajshat(NOM) say.PF -EVID you.sg.OBL -DAT -4.R silver(NOM) 4.carry.out -INF hem(NOM) 3 -hold -IMP say.PF -EVID 2 4 3 97.333 12.024 bosóli kung, áčuli ársi. bosólʲə kʰuŋg | áʧːulʲi ʔársi ||| 24. Она подставила подол, насыпали ей денег. bosoli kung, ačuli arsi. bo -s -o -li kung -u -li arsi 3 -hold -PF -CVB hem(NOM) 4.carry.out -PF -EVID silver(NOM) 3 4 99.725 12.025 sóli jámut̄u, daqӀáli. sólʲ(i) jámutːu | daˤqʰˤáˤlʲi ||| 25. Она взяла эти деньги и пошла. soli jamut̄u, daqӀali. s -o -li jamu -t̄ -u da -qӀa -li 4.hold -PF -CVB that -4 -and 2 -come.PF -EVID 101.974 12.026 nóʟʼak érdimuχur, bòli: “ʕalí ʕajšát,— bòli,— jámut ársi tʼo,— bòli,— ábcʼon”,— bòli. nóʟʼ:akʰ ʔérdəmuχur bòlʲi | ʕalʲí ʕajʃátʰ,— bòlʲi | jámətʰ ʔársə tʼo bòlʲi | ʔábʦʼom bòlʲi ||| 26. Когда она добралась до дома, черти ей сказали: «Али-Айшат, это ведь не деньги, а опилки». noʟʼak erdimuχur, boli: “ʕali ʕajšat,— boli,— jamut arsi tʼo,— boli,— abcʼon”,— boli. noʟʼ -a -k e‹r›di -muχur bo -li ʕali+ ʕajšat bo -li jamu -t arsi tʼo bo -li abcʼon bo -li house -IN -LAT 2›arrive.PF -TEMP2 say.PF -EVID Ali Ajshat(NOM) say.PF -EVID that -4(NOM) silver(NOM) no say.PF -EVID sawdust(NOM) say.PF -EVID 4 2 4 4 108.994 12.027 ličʼ úwli qʼát̄uk, zírʁ bot̄ut čʼís̄̌i ét̄ili. lʲiʧʼ ù(w)lʲə qʼátːukʰ | zírʁ bòtːutʰ ʧʼíʃː(i) ètːəlʲi ||| 27. Тогда она высыпала их на землю и раздался звон. ličʼ uwli qʼat̄uk, zirʁ bot̄ut čʼis̄̌i et̄ili. ličʼ+ uw -li qʼat̄u -k zirʁ+ bo -t̄u -t čʼis̄̌i et̄i -li pour.out 4.do.PF -EVID down -LAT chink SAY.PF -ATR -4 sound(NOM) 4.become.PF -EVID 4 113.157 12.028 jā́ru árt̄ili dáq̄ʼuli nóʟʼak, dúr bòli šijtʼámmulu óqӀali. jáːrə ʔártːəlʲ(i) dáqːʼulʲ(i) nóʟʼːakʰ | dúr bòlʲi ʃijtʼámmulʲ(u) óqʰˤːalʲi ||| 28. Черти оставили ее дома и быстро ушли. jāru art̄ili daq̄ʼuli noʟʼak, dur boli šijtʼammulu oqӀali. -r -u a‹r›t̄i -li d -aq̄ʼu -li noʟʼ -a -k dur+ bo -li šijtʼam -mul -u oqӀa -li this -2(NOM) -and 2›let.PF -CVB 2 -abandon.PF -CVB house -IN -LAT rush SAY.PF -CVB devil -PL(NOM) -and NPL.go.PF -EVID 4 3 117.754 12.029 sárk̄ut̄ur ák̄ommis, ʕalí ʕajšátlis χóli ársi. sárkːutːər ʔákːommis || ʕalʲí ʕajʃárlʲis χólʲ(i) ársi̥ ||| 29. Утром Али-Айшат нашла деньги. sark̄ut̄ur ak̄ommis, ʕali ʕajšatlis χoli arsi. sa‹r›k̄ -u -t̄u -r ak̄om -mi -s ʕali+ ʕajšat -li -s χo -li arsi 2›look -PF -ATR -2 in.the.morning Ali Ajshat -OBL -DAT 4.find.PF -EVID silver(NOM) 2 4